“نگاهی به آینده جهان اسلام در محافل علمی و پژوهشی” سخنرانی دکتر رحیمیان معاون محترم پژوهشی دانشگاه تهران

“نگاهی به آینده جهان اسلام در محافل علمی و پژوهشی”

متن سخنرانی دکتر رحیمیان معاون محترم پژوهشی دانشگاه تهران

در همایش بین‌المللی آینده جهان اسلام در افق 1414 شمسی

بسم الله الرحمن الرحیم.

خدمت شرکت­‌کنندگان گرامی، استادان ارجمند و دانشجویان عزیز سلام عرض می­‌کنم. از همه­‌ی عزیزان در همایش بین‌­المللی آینده‌پژوهی جهان اسلام در افق 1414 که طی دیروز و امروز با تلاش­‌های طاقتفرسای همکاران گرامی به ویژه همکاران محترم مؤسسه­‌ی آینده‌­پژوهی جهان اسلام در دانشگاه تهران برگزار شد تشکر نموده و خسته­ نباشید می­‌گویم. امیدوارم مجموعه­‌ی مباحث و مقالات ارائه شده در این همایش باعث شناخت چالش­‌های جهان اسلام و گامی به سوی بهبود موقعیت این کشورها باشد و مورد عنایت و توجه متفکران، صاحب­‌نظران و سیاست­‌گذاران قرار گیرد.

نیک می­‌دانیم که آینده‌­پژوهی علم کشف آینده و محقق ساختن دنیای مطلوب است؛ هدف غایی آینده‌­پژوهی توسعهی پایدار، افزایش، بهبود کیفیت زندگی و گسترش ظرفیت­‌های حیات بر روی کره‌­ی زمین است. پژوهش و تفکر راجع به آینده به ما یاری می­‌دهد تا موقعیت خود را در زمان حال هم تشخیص دهیم و بدانیم الآن در کجا قرار داریم. در این راستا باید به مردم کمک کنیم تا ایده­‌ها، امیدها و آرمان­‌هایشان را نسبت به آینده محک زده و شفاف نمایند تا کیفیت تصمیم‌­ها برای آینده بهبود یابد.

موج جدید نگاه به آینده در محافل علمی و پژوهشی با توجه به تأکید اسلام بر عاقبت­‌اندیشی این سؤال را تقویت می­‌کند که تفکر اسلامی چگونه نگاه آینده­‌پژوه مسلمان را می‌­تواند تحت تأثیر قرار دهد؟ جهان اسلام برای دستیابی به فرصت­‌ها و برطرف کردن چالش­‌ها به آیندهپژوهی نیازمند است. باید بدانیم موقعیت فعلی جهان اسلام چیست؟ این جهان چه نقشی در گذشته ایفا کرده است و چه نقشی را امروز به عهده دارد و فردا به دنبال ایفای چه نقشی خواهد بود؟ اکنون که فصلی از بیداری مسلمانان فرا رسیده باید گذشته، حال و آینده را همزمان بپاییم و به دنبال شکوفایی و توسعه­‌ی پایدار باشیم. مسلمانان در جهان اسلام نیازهای مشترکی دارند؛ ما هم فرهنگ مشترک داریم و هم از تمدن واحدی تغذیه می­‌کنیم. این نیاز مشترک علایق فرهنگی و تمدنی ما را سامان داده و در نتیجه ما را به استراتژی واحدی در سطح بین‌­الملل فرا می­‌خواند.

در این علایق لایه­‌هایی از فرهنگ، علم و فناوری، سیاست، اقتصاد، صنعت، کشاورزی، حقوق و مطالعات انسانی و زیست­‌محیطی نیز دیده می­‌شود؛ بر این مبنا پژوهش‌­های آینده‌­نگر باید در مرکز این لایه­‌ها قرار گیرد تا بتواند علایق انسانی را در مسیر مناسبی قرار دهد که توفیق عملی به همراه داشته باشد. آینده­‌پژوهی باید با فهم ضرورت­‌ها و کشف نیازهای مشترک جوامع اسلامی و شناخت چالش­‌ها به دنبال فردای بهتر مسلمانان باشد؛ به علاوه باید علایق مشترک اسلامی و دغدغه­‌های مشترک ملی، منطقه‌­ای و بین‌­المللی آینده در دستور کار پژوهش آینده‌­پژوهانه قرار گیرد. آینده‌­پژوهی در حوزه‌­های اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی، اقتصادی، سیاسی و علم و فناوری تلاش دارد تا رویکرد انتخاب آگاهانه، برنامه‌­ریزی فراگیر و تعامل هوشیارانه با دنیای پیچیده‌­ی آینده را متناسب با هنجارها، باورها و ارزش­‌های جامعه برای رهبران، مدیران و سیاست­‌گذاران فراهم سازد.

بند ششم سند چشم‌­انداز 20 ساله بر سیاست­‌های کلی علم و فناوری و گسترش همکاری و تعامل فعال سازنده و الهام‌­بخش در حوزه­‌ی علم و فناوری با سایر کشورها و مراکز علمی و فنی معتبر منطقه­‌ای و جهانی به ویژه جهان اسلام همراه با تحکیم استقلال کشور تصریح دارد؛ لذا دانشگاه تهران بر این مبنا یکی از برنامه­‌های محوری خود را بین‌المللی شدن دانشگاه قرار داده است. بین­‌المللی شدن آموزش عالی روندی در جهت در هم تنیدن کارکردهای آموزشی، پژوهشی، خدمات تخصصی و دیگر کارکردهای دانشگاهی در سطوح محلی، ملی، منطقه­‌ای و جهانی است. در این ارتباط پژوهش یکی از بنیادی‌­ترین زیرساخت­‌های رشد و توسعه­‌ی هر کشور به شمار می­‌رود. توسعه­‌ی مبتنی بر علم­‌گرایی توسعه‌­ی پایدار قلمداد می­‌گردد. تولید و گسترش علم تأثیر عمیقی در تمام حوزه­‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه دارد و از مشخصه­‌های عصر کنونی محوریت دانایی و تولید علم و به کارگیری آن است؛ لذا تولید علم باید در جهان اسلام و دانشگاه‌­های آن در کانون توجه قرار گیرد.

در این ارتباط رتبه­‌بندی کشورها از نظر تولید علم و دستاوردها و مقالات معتبر اهمیت خاصی پیدا نموده است؛ در جهانی که علم و فناوری به عنصری تأثیر­گذار و مهم از قدرت سیاسی و اقتصادی تبدیل شده، به کارگیری علم برای شکوفایی و توسعه­‌ی جامعه­ و توجه به پژوهش­‌های علمی کارآمد روز به روز جدی­‌تر شده و یک اصل مسلم و قطعی برای توسعه­‌ی پایدار به شمار می­‌رود. نتایج حاصل از مطالعه­‌ی عوامل مرتبط با تولید علم می‌­تواند برنامه‌­ریزان را با تحلیل عمیق و علمی و موانع موجود بر سر راه تولید علم آشنا سازد تا آنها با طراحی برنامه­‌های مدون توسعه در سطح کلان، راه را به سوی توسعه­‌ی پایدار و دستیابی به اهداف رهنمون سازند.

جهان اسلام با 57 کشور، حدود یک چهارم جمعیت جهان را به خود اختصاص داده است. ارزیابی­‌های علمی نشان دهنده­‌ی این واقعیت است که سهم کشورهای اسلامی در تولیدات و دستاوردهای علمی از کل تولیدات علمی جهان مناسب منزلت آنان نیست. دستاوردها و تولیدات علمی به عنوان معیار مهمی از فعالیت سیستم علمی کشورها امروزه نقش حیاتی برای نهادهای تصمیم‌­گیر در سطوح ملی و بین­‌المللی دارد. هر چند طی سال­‌های اخیر برخی کشورهای اسلامی از جمله ایران، ترکیه، مصر و برخی از کشورهای دیگر برای حضور فعال­‌تر در زمینه­‌های علمی تلاش‌­های بسیار انجام داده‌­اند که نتیجه­‌ی آن افزایش میزان تولیدات علمی این کشورها در مجلات و پایگاه‌­های معتبر علمی بوده است. اما گسترش مراودات علمی میان کشورهای اسلامی از یک سو و همکاری میان کشورهای اسلامی و غیر­اسلامی از سوی دیگر بر شکوفایی علمی و فناورانه در حوزه‌ی تمدن اسلامی تأثیر­گذار خواهد بود.

همکاری­‌های علمی بین­‌المللی زمینه­‌ی مناسبی برای دستیابی به فهم میان­‌فرهنگی را در فضای تعامل کشورهای اسلامی با یکدیگر مهیا می­‌سازد. وجود مزیت­‌های نسبی بسیار برای گسترش و تعمیق همکاری­‌های علمی بین­‌المللی میان کشورهای اسلامی، تقویت همکاری­‌های علمی، انعقاد پیمان­‌های بین­‌المللی در عرصه­‌ی همکاری­‌های آموزشی، پژوهشی و فناوری می­‌تواند زمینه­‌ی توسعه‌­ی هرچه بیشتر ارتباطات کشورهای اسلامی را فراهم نماید. به اشتراک گذاشتن یافته­‌های علمی، آموزشی، پژوهشی، معرفتی، فناورانه و نوآورانه نقش مؤثر و تعیین­‌کننده‌­ای در مسیر هم‌گرایی کشورهای اسلامی و دست­یابی به آینده‌­ی مطلوب تمدن اسلامی دارد. سیاست­‌گذاری به منظور گسترش مراودات علمی در کشورهای اسلامی مستلزم توجه به ماهیت پیچیده و در هم تنیده­‌ی ارتباطات کنش­گران در سطح ملی و بین­‌المللی است.

چگونگی تنظیم روابط میان این کنشگران، نقشی تعیین‌­کننده در تحقق وضعیت مطلوب همکاری­‌های علمی را ایفا می­‌کند. درک نقش بنیادین فناوری اطلاعات و ارتباطات و ساماندهی مناسب برای استقرار زیرساخت­‌های آن تضمینی مناسب برای حضور فعال و مقتدر در جامعه­‌ی جهانی است. کشورهایی که از نظر علمی وضعیت مطلوبی دارند دارای زیرساخت­های مناسب فناوری اطلاعات و ارتباطات هستند. بدون توسعه­‌ی فناوری اطلاعات و ارتباطات راهی به سوی توسعه­‌ی علمی قابل تصور نیست. امروزه علاوه بر دارا بودن نظام گسترده‌­ی تحقیقات علمی باید از امکانات نوین ارتباطی و سیستم­‌های کارآمد اطلاعاتی نیز برخوردار بود.

با توجه به گذشت وقت من در پایان عرایضم خدمت دوستان عرض می­‌کنم از کلیه­‌ی دست­‌اندرکاران و شرکت­‌کنندگان محترم در همایش تشکر و قدردانی می­‌کنم. از تلاش­‌های ارزنده‌­ی سردار صفوی رئیس مؤسسه­‌ی آینده­‌پژوهی جهان اسلام و رئیس همایش، دکتر خرمشاد دبیر علمی، دکتر سید حمزه­ صفوی دبیر اجرایی، دکتر تخشید ریاست دانشکده­‌ی حقوق و علوم سیاسی، اعضای شورای سیاست­‌گذاری و کمیته‌­های علمی و اجرایی، روابط عمومی و کتابخانه­‌ی دانشگاه و همه­‌ی دست­‌اندرکاران علمی و اجرایی مؤسسه‌­ی آینده‌­پژوهی جهان اسلام سپاسگزاری می‌­نمایم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

*این مطلب متن سخنرانی جناب آقای دکتر رحیمیان معاون محترم پژوهشی دانشگاه تهران در مورخه 1398/2/9 در اختتامیه همایش بین‌المللی آینده جهان اسلام در افق 1414 شمسی است که توسط موسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام و با همکاری دانشگاه تهران برگزار شد.

 

اشتراک گذاری در print
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در email