سیدعلی نجات دانشجوی دکتری مطالعات خاورمیانه دانشگاه تهران
مقدمه
در طول چهار دهه گذشته، معماری امنیتی منطقه خلیج فارس عمدتاً بر پایه الگوی «هماهنگی دفاعی» میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس استوار بوده است؛ الگویی که بر همکاری محدود، تبادل اطلاعات موردی و اتکای قابلتوجه به تضمینهای امنیتی قدرتهای فرامنطقهای، بهویژه ایالات متحده آمریکا، تکیه داشت. با این حال، تحولات شتابان محیط امنیتی منطقه در سالهای اخیر، بهویژه طی دو سال گذشته، نشان داد که این چارچوب سنتی دیگر پاسخگوی ماهیت پیچیده، چندمنبعی و فناورانه تهدیدات نوظهور نیست. افزایش حملات موشکی، پهپادی و ترکیبی، گسترش دامنه درگیریها و تداخل بحرانهای منطقهای، ضرورت گذار از «هماهنگی دفاعی» به «یکپارچگی دفاعی کامل» را بهعنوان یک الزام راهبردی در دستور کار کشورهای شورای همکاری قرار داده است.
نقطه عطف این گذار راهبردی را میتوان در تحولات امنیتی سال ۲۰۲۵ مشاهده کرد؛ سالی که برای نخستینبار، تهدیدات نظامی بهصورت مستقیم و بیواسطه خاک یکی از کشورهای عضو شورای همکاری را هدف قرار داد. حمله ایران به پایگاه هوایی العدید در قطر در ژوئن ۲۰۲۵ و متعاقب آن، حمله اسرائیل به مقر جنبش حماس در دوحه در سپتامبر همان سال، زنگ هشداری جدی برای رهبران کشورهای خلیج فارس بود. این رویدادها نشان داد که تهدیدات امنیتی دیگر صرفاً از یک منبع مشخص ناشی نمیشوند، بلکه ماهیتی همزمان، فرامرزی و چندبازیگری یافتهاند. در چنین شرایطی، امنیت ملی هر کشور بهتنهایی قابل تضمین نیست و امنیت منطقهای تنها در قالب یک منظومه جمعی و غیرقابل تفکیک معنا مییابد.
در واکنش به این واقعیت جدید، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس خود را در مرحلهای حساس از تحول امنیتی میبینند؛ مرحلهای که در آن، تقویت بازدارندگی و دفاع، نه در سطح ملی، بلکه در قالب سازوکارهای جمعی و یکپارچه دنبال میشود. در همین چارچوب، ایده ایجاد یک «گنبد آهنین مشترک» بهعنوان ستون فقرات یک نظام دفاع هوایی و موشکی مشترک مطرح شده است؛ سامانهای که هدف آن مقابله مؤثر با تهدیدات فزاینده موشکی، پهپادی و هوایی و حفاظت هماهنگ از سرزمینهای شش کشور عضو شورا است. این پروژه بهطور رسمی توسط جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، در آستانه چهلوششمین نشست سران شورا در منامه اعلام شد؛ جایی که وی بر ضرورت ایجاد یک ساختار دفاعی متحد برای تقویت امنیت منطقهای و افزایش تابآوری جمعی کشورهای عضو تأکید کرد. بر همین اساس، این پژوهش میکوشد با نگاهی راهبردی و تحلیلی، ابعاد مختلف پروژه گنبد آهنین خلیج فارس را بررسی کند و نشان دهد که چگونه این ابتکار میتواند امنیت جمعی شورای همکاری را از سطح یک چشمانداز آرمانی و گفتمانی، به سطح یک واقعیت عملیاتی و پایدار ارتقا دهد.
